Angielsko-polski słowniczek sokolniczy

Zainspirowany lekturą nieudanego pod kątem terminologii sokolniczej przekładu książki Życie w średniowiecznym zamku duetu Joseph Gies i Frances Gies, postanowiłem wyjść naprzeciw translatorskiej potrzebie i wypełnić niszę. Zanurzywszy się we frapujące teksty poświęcone myślistwu ptaszemu, dokonałem książkowej i internetowej kwerendy, której owocem jest ten oto słowniczek.

Jeżeli przyda się on komuś w lekturze bądź tłumaczeniu tekstów dotykających tej dziedziny, spełni swoje zadanie, z tą myślą bowiem został stworzony.

Poniższe opracowanie, obejmujące blisko 300 haseł i nie aspirujące bynajmniej do miana słownika skończonego, zostało uproszczone do minimum, np. nie ma w nim rozróżnienia na części mowy, dlatego pod jednym hasłem można znaleźć zarówno czasownik, jak i rzeczownik itd. Kursywą podano informacje dla osób mniej wtajemniczonych, jako że słowniczek przeznaczony jest nie tylko dla sokolników, ale również (a może nawet przede wszystkim) dla laików, stąd obecność tak dla pierwszej grupy przejrzystych i oczywistych haseł, jak aylmeri czy saker, ponadto zamieściłem sporo synonimów, tak pomocnych (z zachowaniem rozsądnego umiaru i ostrożności) w pracy przekładowej.

Zawarłem również hasła rzadko używane albo mniej lub bardziej przestarzałe, np. austringer czy sparviter, gdyż ich obecność w słowniczku może się okazać przydatna do tłumaczenia tekstów poświęconych myślistwu ptaszemu bądź o tę tematykę zahaczających. Starałem się raczej nie uwzględniać terminów, które nie mają w polszczyźnie uznanych odpowiedników, tak aby nie podawać po polsku ekwiwalentów opisowych. Należy pamiętać, że opracowanie służy do tłumaczenia tylko w jedną stronę, tj. z angielskiego na polski, np. yarak dotyczy tylko niektórych drapoli, a crutch w większości kontekstów nie jest dla sokolnika niczym innym, jak zwykłą podpórką czy kulą.

Na prawo od kreseczki pionowej „│” znajdują się odpowiedniki, które, na ile mogę to ocenić, są dziś rzadziej używane przez sokolników, mogą więc brzmieć mniej typowo, nienaturalnie bądź staroświecko.

Za uwagi na temat powstającego słowniczka, wyjaśnienie pewnych terminów, pomoc i sugestie przy opracowaniu części haseł oraz propozycje umieszczenia niektórych ― pragnę podziękować członkom fejsbukowej grupy „Sokolnictwo dla początkujących”.

Jeszcze jedno: jeśli sokolim wzrokiem dojrzycie jakieś błędy, nie patrzcie na mnie rarogiem, tylko dajcie, proszę, znać w sekcji komentarzy. Nie jestem sokolnikiem, tylko tłumaczem i redaktorem. Co złego, to ja, mea maxima culpa. Dzięki Waszej pomocy glosariusz może się rozrosnąć bądź uwolnić od usterek.

Chwal ćwik!

Kwalifikator „rzad.” oznacza termin rzadko stosowany, „ornit.” ― używany raczej przez ornitologów aniżeli sokolników.

A

• accessories ― 1. akcesoria │ utensylia, (przest.) obierz
                            2. uzbrojenie

• accipiter ― accipiter

• aerie / aiery ― pielesz

• afterfeather ― przypiórko

• aigrettes ― rajery 

• alula ― skrzydełko

• alular quills ― skrzydełko

• ambush hunting ― polowanie z zasiadki

• anklets ― szczepki

• antenaire ― antenaire

• arms ― 1. łapy, nogi
                 2. skoki (zwłaszcza w kontekście lokalizacji pęt, dzwonków czy obrączki)

• aspergillosis ― aspergiloza (choroba)

 

• astringer / austringer (rzad.) ― jastrzębiarz │ jastrzębnik

 

• aviary ― woliera

• aylmeri ― (pęta) aylmeri

 

B

• bag ― waciek │ torba sokolnicza

 

• band ― obrączka

• barb ― promień (część pióra)

• bare / bare-faced ― o ptaku: wykapturzony (bez karnala)

 

• bate ― o ptaku: zrywać się

• bath pan ― kuweta

• bechin — kąsek

• bells ― dzwonki, dzwoneczki │ janczarki

• bewit / bewet ― strzałka (przy dzwonkach)

• bind ― o ptaku: dosiąść / związać zwierzynę

• bird of prey ― drapol │ ptak drapieżny, drapieżca

• block (perch) ― 1. blok
                               2. czasem: berło, laska
 

• bob ― kukać, kikać, bystrzeć

• bow perch ― pałąk │ kabłąk

 

• bracelets (rzad.) ― szczepki

• braces ― rzemyki (troczki od kaptura)
                    draw the braces ― zaciągnąć kapturek / rzemyki, zacisnąć rzemyki
                    strike the braces ― otworzyć kapturek, rozciągnąć rzemyki

• brancher ― gałęźnik │ podgniezdnik, (daw.) podgnieźnik

• broad-winged hawks / broad-wings ― szerokoskrzydłe

• bumblefoot ― grube łapy (choroba pododermatitis)

 

• button ― koreczek, kneflik

• button-jess ― pęta

 

• buzzard ― myszołów (uwaga: w amer. ang. także sępnik, a nawet pot. sęp: sępniki
                     nazywa się sępami Nowego Świata, mimo że z sępami Starego Świata, czyli
                     sępami właściwymi, nie są spokrewnione)

 

C

• cadge ― stelarz (rodzaj siedziska)
 

• calamus (ornit.) ― dudka, dutka

 

• call in  ― przywołać ptaka

• calling off ― uwabianie

 

• cast ― 1. o ptaku: zrobić wypluwkę
               2. ≈ tandem
               3. nałożyć kaftan (na skrzydła), unieruchomić / przykryć / nakryć skrzydła kaftanem
               4. przytrzymać / unieruchomić (drapola)

• casting ― wypluwka, zrzutka
                    bring up a casting ― zrobić wypluwkę

 

• casting jacket ― kaftan (do unieruchomienia ptaka)

 

• cast off ― cisnąć / wyrzucić (ptaka z rękawicy w powietrze)

 

• cherrug (rzad.) ― raróg (zwyczajny / stepowy), cherrug

 

• claw ― pazur

• coccidiosis ― kokcydioza (choroba)

 

• cope ― zrobić korekcję / dokonać korekcji / przeprowadzić zabieg korekcji (dzioba lub
                szponów)

 

• coping ― korekcja, zabieg korekcji (dzioba lub szponów)

• coverts ― pokrywy (rodzaj piór)

• creance ― dłużec

• crop ― wole

 

• crural ― nogawice

 

• crutch (w kontekście polowania z ciężkimi ptakami, gł. orłami) ― podczos

 

• cubital feathers (ornit.) ― drugorzędówki

D

• dispatch ≈ skłuć

• dive ― nurkować

• dog handler ― mener

 

• down feather ― pióro puchowe

• droppings ― blejty, blojdy

 

 

E

• emaciated condition ≈ żyleta, żyletka

• emetic ― skwarna, skwarw

• equipment ― akcesoria │ utensylia, (przest.) obierz

 

• eyas / eyass / eyess ― 1. gniazdownik │ gniezdnik
                                          2. pisklę / pisklak (drapola)

• eyelet ― oczko (do pęt aylmeri)

 

• eyrie ― pielesz

• eye stripe ― wąs (u sokoła)

F

• facial disc ― szlara

• facial stripe ― wąs (u sokoła)

• falcon ― 1. sokół
                   2. samica sokoła
                   3. (rzad.) samica drapola
                   4. (rzad.) wędrowna, samica sokoła wędrownego

• falconer’s knot ― węzeł sokolniczy

 

• falconry ― sokolnictwo │ myślistwo ptasze, (przest.) łowy / polowanie pod pierzem

 

• falconry birds ― ptaki łowcze │ ptaki myśliwskie / łowieckie  / sokolnicze / (daw.) myśliwe

 

• false aylmeri ― (pęta) fałszywe aylmeri

• field jesses ― pęta polowe

• (be) field-lazy ≈ zależeć pole
 

• fish hawk (rzad.) ― rybołów

• flags ― drugorzędówki

• fledgeling ― podlot

• flight feathers ― pierwszo- i drugorzędówki

 

• foot ≈ o ptaku: dosiąść / związać zwierzynę

• fret marks ― przerwy (stresowo-głodowe)

 

• full-summed ― o ptaku: wypierzony

• furniture ― 1. akcesoria │  utensylia, (przest.) obierz

                        2. uzbrojenie

 

G

• gauntlet ― rękawica

• genti ― genti
 

• gerfalcon ― białozór │ sokół norweski, (daw.): sokół biały, sokół północny, sokół islandzki,

                        sokół królewski

• giant hood ― skrzynia transportowa, pudło transportowe

• glove ― rękawica

• gersaker ― gersaker / gyrsaker

• gos ― jastrząb │ gołębiarz, (daw.): gołębnik, gołębiołów, sokół jastrząb,

                        wielki jastrząb, prawdziwy jastrząb

• goshawk ― jastrząb │ gołębiarz, (daw.): gołębnik, gołębiołów, sokół jastrząb,

                        wielki jastrząb, prawdziwy jastrząb

 

• gyr ― białozór │ sokół norweski

• gyrfalcon ― białozór │ sokół norweski

 

• gyrsaker ― gersaker / gyrsaker

• gyrkin ― samiec białozora

• gyrper ― gyrper

• gyrsak ― gyrsak

 

 

 

 

H

• hack ― oblot

• hacked ― oblatany, wylatany

• hacki-house ― budka adaptacyjna

 

• hacking ― oblot

 

• haggard ― hagard

 

• halsband ― jangoli

• hallux ― kantak

• halstan (rzad.) ― jangoli

• hard-down ― o ptaku: suchy
 

• hard-penned ― o ptaku: suchy

• harrier  ― błotniak

 

• Harris hawk ― harris, myszołowiec (towarzyski), (przest.) jastrząb Harrisa

 

• hawk ― 1. jastrząb, gołębiarz, (daw.): gołębnik, gołębiołów, sokół jastrząb,

                  wielki jastrząb, prawdziwy jastrząb

                 2. ptak łowczy, ptak myśliwski, ptak łowiecki, (daw.) ptak myśliwy
                 broad-winged hawks ― szerokoskrzydłe
                 long-winged hawks ― długoskrzydłe
                 short-winged hawks ― krótkoskrzydłe
                 true hawk ― jastrząb

                 3. polować (z ptakiem łowczym)
 

• hawk box ― skrzynia transportowa, pudło transportowe

 

• hawking ― sokolnictwo, myślistwo ptasze, (przest.) łowy / polowanie pod pierzem

 

• hawking bag ― waciek, torba sokolnicza

• head nodding ― kukanie, kikanie, bystrzenie

 

• hen harrier ― błotniak zbożowy

• herpesvirus infection ― herpeswiroza

• high ― o ptaku: 1. w wysokiej wadze
                              2. (rzad.) ≈ w wysokiej kondycji

 

• hobby ― kobuz, sokół kobuz, (daw.): sokół kobiec, koboszek, kobuzik, kobuzek, sokolik

                   mały, sokół leśny, sokolik drzewiec

• hood ― karnal, kaptur, kapturek │ kapa, czapka, czapeczka, okulary, (daw.) szyszak
                skórzany
                draw the hood ― zaciągnąć kaptur

• hovering ― polowanie z czatów

• hunger streaks ― przerwy (stresowo-głodowe)

• hunger traces ― przerwy (stresowo-głodowe)

• hunter ― o ptaku: myśliwy, myśliwiec, łowca

• hunting from the fist ― polowanie z rękawicy

• hunting from the glove ― polowanie z rękawicy

• hunting vest ― kamizelka

• hybrid ― hybryd, hybryda

 

I

• imp ― sztukować pióra

• imping ― sztukowanie piór

 

• imprint ― 1. wdrukowywać
                     2. imprint

• imprinting ― imprinting │ uwarunkowanie, wdrukowanie

• inbred ―inbred

 

• intermewed, np. three / two times intermewed ― w trzecim / drugim piórze


J

• jack ― 1. samiec drzemlika
                2. samiec pustułki
                3. zając

• jangoli ― jangoli
 

• jerkin ― samiec białozora

• jesses ― pęta

• jesslets ― pęta

• jugger ― lugger │ raróg indyjski

K

• kestrel ― pustułka

 

• kill ― ułówka, ułowka

• kite ― kania

• knurl (rzad.) ― koreczek, kneflik

L

• laggar falcon ― lugger │ raróg indyjski

• lanner ― lanner │ raróg górski

• lanneret ― laneret │ samiec raroga górskiego

• lanper ― lanper
 

• leash ― przedłużacz (pęt) │ pęca, pętca

• long-winged hawks / long-wings ― długoskrzydłe

 

• lore ― kantarek (część głowy)

 

• low ― o ptaku: w niskiej wadze

• lugger (falcon) ― lugger │ raróg indyjski
 

• lure ― wabidło │ wab

• lure chasing ≈ przebijanie wabidła

 

M

• mail ― pióra piersiowe

 

• Malar stripe ― wąs (u sokoła)
 

• man ― ukrócić ptaka

• mandible ― dziób

                        lower mandible ― żuchwa
                        upper mandible ― szczęka

• manned ― o ptaku: ukrócony

• manning ― ukracanie

• mangalah / mangala / mankalah ― karwasz, mangla
 

• mantle ― o ptaku: nakrywać

• mantling ― nakrywanie 

 

• marsh harrier ― 1. błotniak stawowy
                                2. błotniak wschodni

• merlin ― drzemlik │ (daw.): krogulczyk, kobaszek, jastrząbek

• mew(s) ― sokolarnia, ptaszarnia

• molt / moult ― 1. pierzenie
                            2. pierzyć się

 

• Montagu's harrier ― błotniak łąkowy

• moulted ― wypierzony 

• multing bird ― wypiór

• musket ― samiec krogulca
 

• mute(s) ― blejty, blojdy

N
• nape ― kark

 

• nare ― nozdrze

• Norway hawk ― jastrząb │ gołębiarz, dawne nazwy: gołębnik, gołębiołów, sokół jastrząb, wielki jastrząb, prawdziwy jastrząb (uwaga: nie mylić z sokołem norweskim)

• notch ― (sokoli) ząb

• nyass (rzad.) ― 1. gniazdownik │ gniezdnik
                             2. pisklę / pisklak (drapola)

O
• operculum (ornit.) ― woskówka

• osprey ― rybołów

• ostringer (rzad.) ― jastrzębiarz │ jastrzębnik

P
• passager  ― dziwok, rabiec, dziczek │ dziwek

• passage hawk ― dziwok, rabiec, dziczek │ dziwek

 

• pelerin ― pelerin

 

• pellet ― wypluwka, zrzutka (gł. u sów)
 

• perch ― siedzisko

• perch ring ― obręcz, lizak

• peregrine (falcon) ― (sokół) wędrowny │ (rzad.) sokół właściwy / szlachetny, (rzad.) szlachcic,
                         (rzad.) dziwok, (daw.): sokół podróżny, sokół rabik, rabiec, pstrokosz

• perlan ― perlan

• perlin ― perlin

• persak ― persak

• permanent knot ― koreczek, kneflik

• pip crack ―  nadkłucie

 

• plumage ― pióra, upierzenie

• plume ― 1. pióropusz (na kapturze) 

                   2. o ptaku: piórować (obierać zwierzynę z pierza)

• prey ― zdobycz; ułówka, ułowka

 

• primaries ― pierwszorzędówki

• put in ― o zwierzynie łownej: schować / ukryć się

• put over ― o ptaku: trawić

 

Q
• quarry ― 1. zwierzyna
                   2. zdobycz; ułówka, ułowka

• quill ― dudka, dutka

 

 

R
• rabbit lure ― łupież, bałwanek │ cień, maniak (rodzaj wabidła)

 

• rachis (ornit.) ― stosina

 

• rake ― o ptaku: uderzyć / kopnąć zwierzynę

 

• raptor ― drapol, drapieżca │ ptak drapieżny

• racall ― przywołanie

• red-tailed hawk ― myszołów rdzawosterny

 

• remiges (rzad.) ― pierwszo- i drugorzędówki

• retrix (l.mn. retrices, ornit.) ― sterówka

 

• ring ― obrączka

• ring perch ― obręcz, lizak
 

• river hawk (rzad.) ― rybołów

 

• robin ― samiec kobuza

• rough-legged buzzard ― myszołów włochaty, kosmacz

• rough-legged hawk ― myszołów włochaty, kosmacz

• ruff ≈ kopnąć / uderzyć zwierzynę

S
• sails (rzad.) ― skrzydła (drapola)

 

• saker ― raróg (zwyczajny / stepowy), saker │ (daw.): raróg polak, pływacz, krzeczot

• sakerer ― rarożnik

• sakeret ― sakeret  │ samiec raroga (zwyczajnego / stepowego)

 

• scale ― łuska rogowa

 

• scales ― waga

 

• scapulars ― barkówki (pióra)

 

• screen perch ― siedzisko bramkowe, bramka

• sea hawk (rzad.) ― rybołów

• seare (rzad.) ― woskówka

• seasoned bird ≈ ćwik

• secondaries ― drugorzędówki

• seeling ― zaszywanie powiek / oczu

• sere (rzad.) ― woskówka

• shaft ― stosina

• shahin / shaheen ― szachin, shahin

• sharp-set, np. to be sharp-set ≈ o ptaku: mieć pasję

• shock marks ― przerwy (stresowo-głodowe)

 

• short-winged hawks / short-wings ― krótkoskrzydłe, accipitery

• shortwinger (rzad.) ― jastrzębiarz │ jastrzębnik

• slices / slicings ― blejty, blojdy

 

• soar ― szybować (przy wykorzystaniu komina termalnego)

• spar ― 1. samica krogulca, krogulczyca
                2. czasem: krogulec │ wróblarz, (daw.): krogulczyk, krogulaszek, ptasznik,
                jastrząbek, przepiórnik

• sparrowhawk ― krogulec │ wróblarz, (daw.): krogulczyk, krogulaszek, ptasznik,
                                jastrząbek, przepiórnik

• sparviter (rzad.) ― jastrzębiarz polujący z krogulcami

• stready bird ≈ czysty ptak

 

• stoop ― 1. o ptaku: pikować, nurkować
                  2. pikowanie, nurkowanie

• stress bars ― przerwy (stresowo-głodowe)

• stress marks ― przerwy (stresowo-głodowe)

• strike ― o ptaku: uderzyć, bić 

 

• swing lure ― wabidło │ wab          

• swivel ― werblik, krętlik, karabińczyk
 

• swoop ― pikować, nurkować

 

T
• tail clip ― rydoklapka

• tail feathers ― sterówki

 

• tail guard ― ochraniacz na ogon

• take ― dosiad

• take stand ― siąść / usiąść / przysiąść na gałęzi / na drzewie

• take up ― podebrać (ptaka z wabidła / zdobyczy)

 

• talon ― szpon

• tarsus ― skok, kość skokowa

• tassel ― wędrowny, samiec (sokoła) wędrownego, tiercelet

• teardrop ― pikować, nurkować

• telemetry ― telemetria, drut

• telemetry tail mount ― klips do telemetrii
 

• tercel ― 1. samiec drapola
                  2. samiec sokoła
                  3. (rzad.) wędrowny, samiec (sokoła) wędrownego, tiercelet

• tertials ― trzeciorzędówki

• thermal ― komin termalny

• thigh ― podudzie
 

• tiercel ― 1. samiec drapola
                   2. samiec sokoła
                   3. (rzad.) wędrowny, samiec (sokoła) wędrownego, tiercelet
                   tiercel merlin ― samiec drzemlika

• tomia (l.poj. tomium) ― lmn.: krajce, lpoj.: feston

 

• tomial tooth ― (sokoli) ząb

 

• train ― 1. ogon
                2. układać ptaka

 

• training ― układanie

 

• travel box / travelling box ― skrzynia transportowa, pudło transportowe

• truss ― o ptaku: dosiąść / związać zwierzynę

• Turk’s head knot ― czub (na kapturze)

 

 

V

• vane (ornit.) ― chorągiewka

 

• vest ― kamizelka

 

W
• wait on ― o ptaku: 1. czatować, wyczekiwać
                                   2. polować z czatów

• waiting on ― 1. czatowanie, wyczekiwanie
                          2. polowanie z czatów

• western osprey (rzad.) ― rybołów

 

• whistle ― 1. gwizdek
                    2. świstawka

• white-tailed eagle ― birkut, bielik

• wing over ― o ptaku: zrobić zwrot (w powietrzu)

• wingspan ― siąg, rozpiętość skrzydeł

 

Y

• yarak (nie dotyczy sokołów), np. to be in yarak ≈ mieć chuć

© Paweł Jarosław Kamiński 2021 (aktualizacja: 21.10.2025)

Hej, sokoły

AD 2017 przeglądając książkę Życie w średniowiecznym zamku, natknąłem się na takie oto przedstawienie ptaków łowczych, którymi posługiwano się w średniowiecznym sokolnictwie:

Ptaki używane przez średniowiecznych sokolników należały do dwóch kategorii. Pierwszą z nich tworzą tzw. sokoły prawdziwe, czyli jastrzębie długoskrzydłe. Wyróżnić można tu sokoła norweskiego, sokoła wędrownego, raroga stepowego oraz raroga górskiego, których używano do polowań na ptactwo wodne; a ponadto dodatkowo sokoła drzemlika, przydatnego w łowieniu mniejszego ptactwa. Drugą kategorię reprezentują jastrzębie krótkoskrzydłe. Tu warto wspomnieć jastrzębia gołębiarza oraz krogulca — oba mogły z powodzeniem polować na lesistych terenach, gdzie przedstawiciele długoskrzydłych mieliby problemy. Co ciekawe, tylko samica każdego z tych gatunków, większa i bardziej agresywna, może tak naprawdę zostać nazwana sokołem. Mniejszego samca zwano tiercel i choć czasem używano go do polowań, to jednak zdecydowanie uważano za słabszego*.

Tymczasem oryginał stwierdza, co następuje:

The birds used in medieval falconry belonged to two main categories. The true falcons, or long-winged hawks, included the gerfalcon, the peregrine, the saker, and the lanner, all used to hunt waterfowl, and the merlin, used for smaller birds. The short-winged hawks included the goshawk and the sparrow hawk, which could be flown in wooded country where long-winged hawks were at a disadvantage. Only the female, larger and more aggressive than the male, was properly called a falcon; the smaller male was called a tiercel, and although sometimes used in hunting was considered inferior.

Jako laik, nie mogłem pojąć, jakim to sposobem jedynie samica sokoła czy jastrzębia może być nazywana sokołem. Zwróciłem się przeto mailowo z zapytaniem do sokolnika, który zagadki wprawdzie nie rozwikłał, lecz dał mi jedną ważną wskazówkę (o czym za chwilę) i zaproponował kontakt telefoniczny w razie dalszych pytań. Bardzo miło z jego strony, mimo to więcej się nie kontaktowałem, jako że śledztwo w sprawie translatorskiego przekłamania wówczas zarzuciłem, zostawiając je na święty nigdy.

A jednak... nigdy nie mów nigdy. W tym roku powróciłem do lektury Życia... i postanowiłem rozwiązać translatorski rebus. Zacząłem tedy wertować sokolnicze artykuły i publikacje książkowe, aby nasiąknąć terminologią i zorientować się w temacie. Nabywszy co nieco wiedzy, okrzepnąwszy z lekka w podstawach myślistwa ptaszego, uzmysłowiłem sobie, że nie pamiętam, bym na przestrzeni jednego akapitu spotkał się kiedy w jakiej książce z tyloma przekładowymi błędami rzeczowymi (swoją drogą mamy też niezręczność językową „a ponadto dodatkowo”, ale skupimy się na tekście pod kątem jego poprawności merytorycznej, nie językowej). Krótko mówiąc, odkryłem w tekście piętrowe przekłamania.

Hej, hej, hej, sokoły, omijajcie translatorskie doły

W czym rzecz. Otóż od wspomnianego sokolnika dowiedziałem się był, że angielskie słowo hawk to niekoniecznie „jastrząb”, lecz również „ptak myśliwski” (dawniej określało się tę grupę mianem „ptaków łowczych”). Ptaki łowieckie dzielą się wedle podziału anglosaskiego, bo z takim mamy tu do czynienia, na długoskrzydłe i krótkoskrzydłe. Do pierwszej kategorii należą właśnie m.in. białozory czy pustułki.

Przedstawiony przez autorów podział anglosaski różni się od tego u nas. W polskim piśmiennictwie ptaki łowcze tradycyjnie dzieli się na ptaki wysokiego lotu, czyli sokoły szlachetne (białozór i sokół wędrowny, niekiedy też raróg) i sokoliki (drzemlik, kobuz, czasem także pustułka), oraz ptaki niskiego lotu, tj. jastrząb i krogulec; co się tyczy podziału anglosaskiego, to wyróżniamy też kategorię szerokoskrzydłych (orły i myszołowy), którymi jednak polowano w Europie rzadko (nie wspominając o innych ptakach używanych nieczęsto w sokolnictwie, jak kanie, sowy, sępy czy błotniaki).

Następna kwestia: nie istnieją żadne sokoły prawdziwe ani jastrzębie długoskrzydłe, jak by tego chciał przekładowca, gdyż „krótkoskrzydłe” to właśnie synonim podrodziny jastrzębi (Accipitrinae). A zatem nie ma również sensu pleonastyczne wyrażenie „jastrzębie krótkoskrzydłe”.

Pisanie o jastrzębiu gołębiarzu (goshawk) też mija się z celem, ponieważ w zestawieniu ze sparrow hawk ptak ten określany jest przez sokolników i ornitologów po prostu jako jastrząb (ewentualnie jako gołębiarz): fachowcy mówią więc na co dzień i piszą w książkach o jastrzębiu i krogulcu w ramach podrodziny Accipitrinae.

Pośród wymienionych długoskrzydłych z kolei mamy dwa gatunki, których polskie nazwy to, jak słusznie zresztą napisano, raróg stepowy i raróg górski. Tyle że autorom nie chodzi tu o skrupulatne wymienianie gatunków, lecz jedynie podanie kilku przykładowych, oba rarogi śmiało można więc wrzucić tutaj do jednego worka, gdyż tak właśnie mówili na co dzień (i pisali) polscy sokolnicy.

Kolejnym nieporozumieniem jest pisanie o samicy „każdego z tych gatunków”. Gwoli wyjaśnienia: dymorfizm płciowy u szponiastych** polega na tym, że samice, jako większe od samców, są skuteczniejszymi, a przeto przydatniejszymi w łowach drapieżcami. W rzeczonym zdaniu nie chodzi bynajmniej o każdy z wyszczególnionych gatunków, lecz tylko o samice długoskrzydłych, czyli sokołów, gdyż jastrzębi żadną miarą nie sposób określić mianem sokołów. Ergo: użyty polski odpowiednik słowa falcon trzeba by tu rozwinąć o jaką rozsądną przydawkę, np. „w pełnym znaczeniu tego słowa” lub podobnie.

Wreszcie ostatnie zdanie tekstu, również zwichnięte. Nie chodzi tu o niektóre samce sokoła, lecz o wszystkie, gdyż, jak wspomniałem, siłą rzeczy czy też natury samce mają mniejsze rozmiary od samic. Tak to już u drapoli jest.

Ten niewielki fragment jest polem minowym nie do przejścia, jeżeli nie ma się elementarnej wiedzy na temat „łowów pod pierzem”, jak mawiali nasi przodkowie.

Aby przekład miał ręce i nogi, a czytelnik się nie pogubił, można by tekst przetłumaczyć mniej więcej tak:

Ptaki myśliwskie dzielono w średniowieczu zasadniczo na dwie kategorie: długoskrzydłe (in. sokoły), jak białozór, sokół wędrowny, raróg (wykorzystywane do polowań na ptactwo wodne) czy drzemlik (do łowów na drobne ptactwo), oraz krótkoskrzydłe, tj. jastrząb i krogulec, używane też do polowań na terenach leśnych, gdzie sokoły radzą sobie gorzej. Za pełnowartościowe sokoły łowcze uznawano tylko samice, większe i agresywniejsze od samców, które choć czasem używane były do polowań, to jednak, jako mniejsze, odgrywały poślednią rolę.

Przyznaję bez bicia, że sam nie miałbym śmiałości zabrać się do przekładu całej książki, gdyż dziedzin, na których trzeba się znać, jest całe multum (architektura, polowania z psami i funkcjonowanie stanu rycerskiego to tylko drobna cząstka), toteż tłumaczenie byłoby żmudnym uczeniem się każdej z nich, a marna zapłata z pewnością by poświęconego czasu nie wynagrodziła. Człek biedziłby się za psi grosz.

Tymczasem tłumacz uznał, że zna się na wszystkim i... wszystko zrobił sam. Myli więc włócznię z dzidą (s. 197), a traktat o łowach The Master of Game prezentuje pod tytułem Mistrz gry (s. 198). Angielskie terminy sokolnicze traktuje per nogam: o odławianych branchers, czyli gałęźnikach, pisze omownie „młode osobniki” (s. 201); przedłużacz (leash), element myśliwskiego szpeju w postaci rzemiennej linewki, określa mianem smyczy (s. 202); dłużec, czyli creance, nazywa postronkiem (s. 203), a wabidło — wabikiem (tamże).

Nie najlepiej radzi też sobie ze ssakami: litanię „jelenie, daniele, sarny i dziki” (the red deer, the fallow deer, the roe and the wild boar) koniecznie musi niepotrzebnie uściślić oraz zastosować (po kiego grzyba?) inwersję, serwując czytelnikowi „jelenie szlachetne, daniele, dziki i sarny” (s. 208; ten dzik wpleciony pomiędzy jeleniowate...), a żbiki (wild cats) określa mianem „dzikich kotów” (s. 209).

O tym, z jakiego materiału był róg myśliwski olifant, nie dowiemy się, tłumacz bowiem zostawia nam jedynie okrojoną informację, że chodzi o kość (s. 197), tymczasem w oryginale stoi czarno na białym, że idzie o kość słoniową (ivory); biada czytelnikowi, który nie skojarzy olifanta z angielskim elephant czy ze słoniopodobnymi stworzeniami z Władcy Pierścieni.

Tyle niedociągnięć na przestrzeni zaledwie połowy rozdziału, a to i tak pewnie ułamek w całej publikacji. Popularyzatorski cel trafił szlag. Otrzymaliśmy półprodukt. Czy naprawdę w branży wydawniczej musi panować taki klimat dwie dekady po szalonych latach dziewięćdziesiątych?

© Paweł Jarosław Kamiński 2021

* F. Gies, J. Gies, Życie w średniowiecznym zamku, Wydawnictwo Znak Horyzont, Kraków 2017.
** Używam tu znaczenia tego słowa stosowanego jeszcze do niedawna, czyli obejmującego sokoły, w ostatnich latach bowiem rząd szponiastych podzielił się na rzędy: szponiaste i sokołowe; z kolei jeszcze w połowie XIX w. do szponiastych zaliczano także sowy.